VVD is niet realistisch

Minder ambtenaren? Eerst maar eens leveren

De roep om een kleinere overheid klinkt politiek aantrekkelijk. Vooral vanuit de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie wordt al jaren gepleit voor minder ambtenaren en een slankere staat. Ook in media en talkshows, zoals Nieuws van de Dag, wordt dat frame regelmatig herhaald, onder meer door opiniemakers als Annemarie van Gaal, tevens columnist bij De Telegraaf. Het probleem: niemand levert een serieus uitvoerbaar plan.

Want laten we eerlijk zijn. Nederland kampt niet met een overschot aan ambtenaren, maar met een structureel tekort aan uitvoeringskracht. Honderdduizenden burgers wachten op zorg, een uitkering, een vergunning of een rechterlijke uitspraak. Wachttijden lopen op van maanden tot jaren. Tegelijkertijd draaien ambtenaren overuren om een systeem overeind te houden dat al jaren kraakt.

En alsof dat niet genoeg is, werkt een groot deel van de overheid nog met verouderde ICT systemen. Zowel bij het Rijk als bij gemeenten zijn processen versnipperd, slecht gekoppeld en vaak handmatig. Dat is geen detail, dat is een strategisch probleem. Wie efficiëntie wil, moet eerst investeren in automatisering.

Daarmee komen we bij de kern: politici moeten eindelijk SMART gaan werken. Dat klinkt technisch, maar is simpel en noodzakelijk:

Specifiek: zeg precies wat je gaat doen. Bijvoorbeeld: “we verminderen het aantal WIA wachtenden met 50 procent”.
Meetbaar: maak het controleerbaar. Hoeveel dossiers per maand worden weggewerkt?
Acceptabel: is het uitvoerbaar voor de organisatie en het personeel?
Realistisch: klopt het met beschikbare capaciteit en middelen?
Tijdgebonden: wanneer is het klaar? Bijvoorbeeld: “uiterlijk eind 2028”.

Zonder deze vijf elementen is elk plan leeg. Dan weet niemand wat er werkelijk gebeurt en kan niemand politici aanspreken.

En dan de vraag die structureel wordt vermeden: wat kost het? Achterstanden zijn niet gratis. Integendeel. Mensen op wachtlijsten in de zorg werken niet, vallen uit of worden zieker. Dat betekent minder belastinginkomsten, hogere uitkeringen en duurdere behandelingen later. De maatschappelijke kosten lopen in de miljarden. Investeren in personeel en automatisering is dus geen luxe, maar een verdienmodel.

Daarnaast heeft de overheid een verantwoordelijkheid als werkgever. Structureel personeel laten werken onder hoge druk, terwijl achterstanden oplopen, schuurt met de zorgplicht uit de Arbeidsomstandighedenwet. Goed werkgeverschap betekent dat werkdruk beheersbaar is. Dat is nu aantoonbaar niet het geval.

En hier wordt het ongemakkelijk. Het tegelijkertijd blijven verkondigen dat het aantal ambtenaren omlaag moet, terwijl de achterstanden zichtbaar groeien en systemen vastlopen, roept een fundamentele vraag op. Werk je dan nog aan oplossingen, of zet je willens en wetens een koers in die de uitvoeringskracht verder uitholt? Op zijn minst ontstaat het beeld dat het functioneren van de overheid bewust onder druk wordt gezet, met alle gevolgen voor burgers en bedrijven van dien.

Daar komt nog iets bij dat zelden hardop wordt benoemd. De enorme wachttijden in de geestelijke gezondheidszorg, zeker onder jongeren, hebben niet alleen economische gevolgen maar ook menselijke. Jongeren die maanden moeten wachten op hulp, terwijl hun situatie verslechtert, lopen aantoonbaar meer risico op ernstige escalaties. Het is onvermijdelijk dat in sommige gevallen de uitkomst tragisch is. Dat zijn geen abstracte cijfers, maar levens. Wie de wachttijden laat voortbestaan, kan die realiteit niet wegredeneren.

De vraag dringt zich op: is het nog integer om te bezuinigen op personeel terwijl de dienstverlening vastloopt, de kosten oplopen en de menselijke gevolgen zo ingrijpend zijn?

Het debat moet volwassen worden. Minder overheid kan, maar alleen als je minder belooft én eerst investeert in uitvoeringskracht en technologie. Tot die tijd is de roep om krimp niets meer dan politieke marketing.

Beperkt overzicht uitvoeringsproblemen Nederlandse overheid (2022–2026)

UWV (WIA)