Queer Amsterdam of homoseksueel Amsterdam?

Een moderne identiteit mag de geschiedenis niet herschrijven

Met de verschijning van het boek Queer Amsterdam. Atlas van de Roze Stad is opnieuw veel aandacht ontstaan voor de geschiedenis van homoseksuelen, lesbiennes, biseksuelen en transpersonen in Amsterdam. Het boek biedt een rijk overzicht van personen, ontmoetingsplaatsen en gebeurtenissen die een belangrijke rol hebben gespeeld in de emancipatiegeschiedenis van de hoofdstad. Tegelijkertijd roept het boek ook vragen op. Door de gekozen invalshoek en het veelvuldig gebruik van het begrip queer blijft het op onderdelen onvolledig en wordt de historische terminologie soms ondergeschikt gemaakt aan een hedendaagse visie op identiteit. Juist daardoor stelt het boek, ondanks de indrukwekkende hoeveelheid verzameld materiaal, enigszins teleur. Dat is jammer, want het had kunnen uitgroeien tot hét standaardwerk over de Amsterdamse geschiedenis van homoseksuelen en lesbiennes.

Dit artikel gaat nadrukkelijk niet over de vraag of mensen zich tegenwoordig queer mogen noemen. Natuurlijk mogen zij dat. Iedereen heeft het recht zichzelf te benoemen op de manier die het beste bij hem, haar of hen past. De vraag is uitsluitend of het historisch juist is om dat begrip met terugwerkende kracht toe te passen op mensen die zichzelf nooit als queer hebben aangeduid, maar als homoseksueel.

Queer is geen synoniem voor homoseksueel

Het begrip queer heeft de afgelopen jaren een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Waar het ooit vooral als scheldwoord werd gebruikt, is het tegenwoordig voor velen een geuzennaam en een brede verzamelterm voor uiteenlopende seksuele oriëntaties en genderidentiteiten. Voor een deel van de gemeenschap is queer bovendien meer dan een identiteit. Het is ook een maatschappelijke en culturele visie op gender, seksualiteit en traditionele rolpatronen.

Juist daarom is queer niet simpelweg een nieuw woord voor homoseksueel of lesbisch. De begrippen hebben een verschillende betekenis en zijn in een andere maatschappelijke context ontstaan.

De geschiedenis gebruikte andere woorden

Wie terugkijkt naar Amsterdam in de jaren vijftig, zestig, zeventig of tachtig ziet een heel andere werkelijkheid. Mannen noemden zichzelf homoseksueel of homo. Vrouwen spraken over zichzelf als lesbisch. Organisaties gebruikten diezelfde terminologie. De emancipatiestrijd werd gevoerd onder die namen.

Niemand bezocht destijds een “queer café”. Men ging naar een homobar, een homo ontmoetingsplaats of een lesbisch café. De woorden waarmee mensen zichzelf omschreven vormden een belangrijk onderdeel van hun identiteit én van hun emancipatiestrijd.

Wanneer hedendaagse publicaties historische personen, organisaties of ontmoetingsplaatsen alsnog als queer aanduiden, ontstaat ongemerkt een ander beeld van het verleden. Alsof mensen zichzelf toen ook al zo identificeerden. Dat is in veel gevallen eenvoudigweg niet juist.

Geschiedenis vraagt om precisie

Historici waarschuwen al jarenlang voor het gevaar van het projecteren van hedendaagse begrippen op vroegere generaties. Geschiedenis moet zoveel mogelijk worden beschreven vanuit de tijd waarin zij zich afspeelde. Dat voorkomt dat moderne opvattingen ongemerkt het verleden inkleuren.

Dat betekent niet dat het woord queer vandaag geen waarde heeft. Maar hetzelfde respect dat tegenwoordig wordt gevraagd voor ieders identiteit, mag ook worden gevraagd voor de identiteit van mensen uit het verleden.

Een boek als Queer Amsterdam. Atlas van de Roze Stad had daarom sterker kunnen zijn wanneer duidelijker was uitgelegd dat queer een hedendaagse parapluterm is, terwijl de mensen over wie het boek vertelt zichzelf meestal homoseksueel, lesbisch of biseksueel noemden.

Respect begint met de juiste woorden

Woorden bepalen hoe toekomstige generaties naar het verleden kijken. Wie hedendaagse begrippen zonder nuance op eerdere generaties plakt, loopt het risico de geschiedenis onbedoeld te herschrijven. Dat is geen kwestie van politieke voorkeur, maar van historische zorgvuldigheid.

Juist de eerste generaties homoseksuelen en lesbiennes hebben enorme offers gebracht om zichtbaar te kunnen zijn. Zij vochten voor acceptatie onder de naam waarmee zij zichzelf identificeerden. Dat verdient blijvende erkenning.

Jouw opinie?

Wat vind jij? Is queer een passende verzamelnaam voor de geschiedenis, of verdienen historische homoseksuelen en lesbiennes het om te worden aangeduid zoals zij zichzelf destijds noemden? Praat mee in de reacties.